ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚ ਬਚੀ ਰੌਸ਼ਨੀ— ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ
ਤੂੰ ਗਈ ਤਾਂ
ਘਰ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ
ਸਿਰਫ਼
ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੇ
ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ
ਕੁਰਸੀ ਅਜੇ ਵੀ
ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ,
ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਿਆ
ਅੱਧਾ ਗਿਲਾਸ ਪਾਣੀ
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ
ਤੇਰਾ ਪਤਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਹਰ ਵੇਲੇ
ਰਾਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ
ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ
ਖਿੜਕੀ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ
ਕੰਬਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ
ਮੈਂ ਖਿੜਕੀ ਖੋਲ੍ਹੀ—
ਬਾਹਰ ਸਵੇਰ ਸੀ,
ਪਰ ਅੰਦਰ
ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ
ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਕਿੰਨੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਆਈਆਂ,
ਪਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੇ
ਤੇਰੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਆਹਟ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ
ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ
ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ
ਉਹ ਤਾਂ
ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ
ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
ਕਦੇ-ਕਦੇ
ਚੁੱਪ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਕਿ ਤੇਰਾ ਨਾਮ
ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ
ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ
ਅੱਜ ਵੀ
ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਪਰਦਾ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—
ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਆਈ,
ਪਰ
ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ
ਅਜੇ ਵੀ
ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ
ਅਤੇ ਮੈਂ
ਉਸੇ ਉਡੀਕ ਦੇ ਕੋਲ
ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਹਾਂ
ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਲ
ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ
ਕਹਿ ਦੇਵੇਂ—
ਮੈਂ ਆ ਗਈ ਹਾਂ
ਕਹਾਣੀ
ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ-ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਰਘੁਵੀਰ ਸੇਠ ਦੀ ਇੱਕ ਆਦਤ ਸੀ—ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਘੜੀਆਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੈਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਲਮਾਂ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਾ ਲਾਈ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਚੀਜ਼ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀ?”
ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਹੱਸਿਆ। “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। “ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।”
ਉਸ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜੇ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਅਰਜੁਨ ਘਰ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਕਾਗਜ਼ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਗਿਆ—“ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਖਰੀਦਣਾ ਚਾਹੋਗੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੈਸਾ ਖਰੀਦ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਮੋੜ ਕੇ ਕੂੜੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਨਬੀ ਆਇਆ। ਨਾਮ ਸੀ ਨਿਰਮਲ। ਸਧਾਰਨ ਕੱਪੜੇ, ਖਾਲੀ ਜੇਬਾਂ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਹੱਸ ਪਿਆ। “ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੀ ਮਿਲੇਗਾ?”
ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੁਸੀਂ ਖਾਲੀ ਕਿਉਂ ਹੋ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ—“ਜੇ ਤੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮੇਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਧੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।”
ਨਿਰਮਲ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।
“ਲਿਖਤੀ?”
“ਲਿਖਤੀ।”
“ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।”
ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੁੱਖ ਵੱਡੀ ਸੀ—ਦੌਲਤ ਦੀ।
ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਕਰਜ਼ੇ ਹੇਠ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭੁੱਖ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਵਜੋਂ ਜੀਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਠਾਨਿਆ ਸੀ—“ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਪੈਸਾ ਕਮਾਵਾਂਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਗਰੀਬ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕੇ।”
ਉਹ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਉਸਨੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੈਲੰਡਰ ਵੱਧ ਵੇਖਿਆ। ਹਰ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ—ਅਜੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨੇ, ਅਜੇ ਦਸ, ਅਜੇ ਨੌਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ—ਮਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਕਮਰਾ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਾਰ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਗਰੀਬੀ ਉੱਤੇ ਹੱਸਿਆ ਸੀ।
ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਤਾਬ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਕ ਸੀ—“ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਆਖ਼ਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।”
ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੱਗਿਆ—ਇਹ ਲਾਈਨ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਉਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਉਸਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ। ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ।
ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਪੜ੍ਹਦਾ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਗਈ—ਦੌਲਤ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਧੁੰਦਲਾ ਪੈਣ ਲੱਗਾ।
ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਉਸਨੇ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ—“ਮੈਂ ਅਮੀਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।”
ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖਿਆ—
“ਪਰ ਕਿਉਂ?”
ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਯਾਦ ਆਈ। ਮਾਂ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ, “ਘਰ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਬੰਦਾ ਦਿਲੋਂ ਵੱਡਾ ਰਹੇ।”
ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮਾਂ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਪਰ ਮਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ।
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਦੀ ਸੀ।
ਨਿਰਮਲ ਉਸ ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ।
ਕੈਮਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੇਠ ਜੀ… ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਦੌਲਤ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
ਗਿਆਰਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਪੜ੍ਹਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਮਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਆਪਣੀ ਟੁੱਟੀ ਚੱਪਲ ਬਾਰੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੇ ਉਧਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਹਰ ਯਾਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵਾਕ ਆਉਂਦਾ—
“ਮੈਂ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ, ਇਜ਼ਤ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ।”
ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ—
“ਪਰ ਇਜ਼ਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਗਰੀਬੀ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਣਾ ਹੈ।”
ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਰਘੁਵੀਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ।
“ਤੁਹਾਡੀ ਅੱਧੀ ਦੌਲਤ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਹੋਣੀ ਹੈ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ।”
ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਸੌਦੇ ਦੀ ਕਾਪੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਦਲ ਗਿਆ। “ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਤੂੰ ਇਸੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬੈਠਾ ਸੀ।”
ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ, “ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਬੈਠਣਾ ਪਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸਨ।”
“ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਿਆ?”
“ਇਹ ਸਮਝ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।”
“ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅੱਧੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਦਿਆਂ?”
“ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿਆਂਗਾ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।
“ਤੂੰ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈਂ।”
ਨਿਰਮਲ ਮੁਸਕਰਾਇਆ।
“ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ।”
ਉਸ ਰਾਤ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਰੁਕਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—
“ਸੇਠ ਜੀ, ਇੱਕ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂ?”
“ਹਾਂ।”
“ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸੌਦਾ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਇੱਕ ਭੁੱਖੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਸੌਦਾ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਗਿਆ?”
ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।
“ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਉਹ ਭੁੱਖਾ ਨਹੀਂ।”
ਫਿਰ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਘੁਵੀਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲਣ ਲੱਗੀ। ਉਸਨੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਧਾਈ। ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਜ਼ੇ ਮੁਆਫ਼ ਕੀਤੇ। ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ—“ਸੇਠ ਬਦਲ ਗਿਆ।”
ਪਰ ਇੱਕ ਘਾਟਾ ਐਸਾ ਸੀ ਜੋ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਅਰਜੁਨ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਘੁਵੀਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਡਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਮਿਲਿਆ।
ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਕ ਸੀ—
“ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਨ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ।”
ਹੇਠਾਂ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ।
ਰਘੁਵੀਰ ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੂੜੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਕਾਗਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ।
ਉਸਨੇ ਘਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਦੂਕ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹੀ ਕਾਗਜ਼ ਲੱਭਿਆ। ਕੋਨੇ ਪੀਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਸੀ—
“ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਖਰੀਦਣਾ ਚਾਹੋਗੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੈਸਾ ਖਰੀਦ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ।
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਮਿਲਿਆ।
ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸੀ।
“ਸੇਠ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਧੀ ਦੌਲਤ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਸਕੋ।”
ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਅੱਠ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸੀ।
ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਕ ਸੀ—
“ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਦੇ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਹ ਨਾ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਉੱਠਿਆ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮਹਿੰਗੀ ਘੜੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
ਫਿਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪੁੱਛੇ ਬਿਨਾਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਗਿਆ।
ਪਤੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਲੋਕ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਘਰ ਮਿਲਿਆ।
ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ।
ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ—
“ਕੌਣ?”
ਰਘੁਵੀਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ।
“ਮੈਂ…”
ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਿਆ।
ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ।
ਸਾਹਮਣੇ ਅਰਜੁਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
ਬੱਚੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?”
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ।
ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਬੋਲਿਆ—
“ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ।”
ਬੱਚੇ ਨੇ ਅੰਦਰ ਮੁੜ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ—
“ਪਾਪਾ, ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹੈ।”
ਅੰਦਰੋਂ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।
ਰਘੁਵੀਰ ਦੀ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਈ।
ਅਰਜੁਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਆਇਆ।
ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ।
ਕੋਈ ਗਲੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਕੋਈ ਰੋਇਆ ਨਹੀਂ।
ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਸਿਰਫ਼ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕੁਰਸੀ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
“ਬੈਠੋ।”
ਰਘੁਵੀਰ ਬੈਠ ਗਿਆ।
ਕੁਝ ਪਲ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—
“ਦਾਦਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਅਮੀਰ ਹੋ?”
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।
ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਨ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ।
ਫਿਰ ਮੁਸਕਰਾਇਆ।
“ਨਹੀਂ।”
ਬੱਚੇ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕੀ ਹੈ?”
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।
ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ।
“ਹੁਣ… ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।”
ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਚਾਹ ਰੱਖੀ।
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਕੱਪ ਫੜਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਪੁੱਛਿਆ—
“ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਲਾਈ?”
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਕੱਪ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।
“ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਹੈ।”
ਅਰਜੁਨ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ—
“ਮੈਂ ਗਲਤ ਸੀ।”
ਬਾਹਰ ਸ਼ਾਮ ਢਲ ਰਹੀ ਸੀ।
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਿਆ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਖਿਡੌਣਾ ਉਲਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ।
ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਕੀਤਾ।
ਉਸ ਪਲ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ—
ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਠੁਕਰਾਈ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਠੁਕਰਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦੌਲਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਅਤੇ ਰਘੁਵੀਰ?
ਉਸਨੇ ਦੌਲਤ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੱਡੀ।
ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਹਰ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਖਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੈੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਸੌਦੇ ਦੀ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਮਹਿੰਗੀ ਘੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ—
“ਦਾਦਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਅਮੀਰ ਹੋ?”
ਉਸਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।
ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ—
“ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ… ਹਾਂ।”
ਪਰ ਘਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਦਾ ਦਰਦ ਰਹਿ ਗਿਆ—
ਜਿਸ ਦੌਲਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਜਵਾਬ ਸਿਖਾਇਆ, ਉਸੇ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅੱਧੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ।
ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਗਰੀਬ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਪੁੱਛੀ—
ਅਤੇ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਕੀਮਤ ਸਮਝ ਆਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਿਆਰ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸੰਪਰਕ+61 412913021
-
ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ, writer
drtanda193@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.