ਪੁਸਤਕ ਮੇਲਾ ਨਹੀਂ, ਪੁਸਤਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਗੁਆਈਏ
ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ
ਕਿਤਾਬ ਕੋਈ ਖਿਡੌਣਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਮਨ ਪਰਚਾਇਆ, ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਕਿਤਾਬ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖਿਡੌਣੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਪਰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਤਾਬ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖਿਡੌਣੇ ਨਾਲ ਬੱਚਾ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ 'ਪੁਸਤਕ ਮੇਲਾ' ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਰੌਲੇ, ਭੀੜ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਅਰਥਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਮੇਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਿਡੌਣੇ ਵਿਕਦੇ ਹਨ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਭੀੜ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪਾਠਕ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਤਾਬ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ 'ਪੁਸਤਕ ਮੇਲੇ' ਦੀ ਥਾਂ 'ਪੁਸਤਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸੂਰਜ ਹਨ, ਅਨੇਕਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਅਣਗਿਣਤ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਹਰ ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਹਰ ਲੇਖਕ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਠਕ ਆਪਣੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਲੱਭਣ ਵਾਲਾ ਯਾਤਰੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੇਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਬੰਨ੍ਹੀਏ?
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਅਨੁਭਵ, ਚਿੰਤਨ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਰੂਹ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖਿਡੌਣੇ ਹਨ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤ ਬਣਾ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਹੈ? ਕਿਤਾਬ ਕੋਈ ਗੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੱਚਾ ਖਰੀਦੇ, ਕੁਝ ਦੇਰ ਖੇਡੇ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ। ਕਿਤਾਬ ਤਾਂ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪੰਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਰੌਲੇ, ਭੀੜ, ਸੈਲਫ਼ੀਆਂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੋਰੰਜਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਪਾਠਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਵੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ ਤਾਂ ਭੀੜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਵਰਤਾਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਸਤਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਈ ਸਾਲ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ, ਆਪਣਾ ਆਰਾਮ, ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਸੁਖ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਪਲ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਜਾਗ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਅਣਕਹੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਟਾਲ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਵਿਕਾਊ ਚੀਜ਼ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਨੂੰ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਖੋਜ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਕਿੰਨੀ ਘਟ ਜਾਵੇਗੀ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਲਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵਾਂਗੇ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਲਾਊਡਸਪੀਕਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵਾਂਗੇ? ਫਿਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਿਉਂ?
ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਘਟਦੀ ਆਦਤ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਸਮਾਗਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਟਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਦਘਾਟਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਦੇ ਹਾਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਇਹ ਵੀ ਗਿਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਨਵੇਂ ਪਾਠਕ ਪੈਦਾ ਹੋਏ? ਕਿੰਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਖਰੀਦੀ? ਕਿੰਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ? ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਉੱਥੋਂ ਪਰਤ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਗਏ? ਅਸਲ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਗਰੀਬੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਕੋਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਉਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ ਸਾਹਿਤਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਕਰੀ ਵਧਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਖਰੀਦ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦਰਜਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦ ਕੇ ਵੀ ਪਾਠਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਜਦੋਂਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸੋਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਉੱਥੋਂ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਚਿਣਗ ਜਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਵਿਕਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਘਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹਰ ਉਮਰ, ਹਰ ਵਰਗ, ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਸਜਾਈਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਨ। ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਚੁਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਛੱਤ ਹੇਠ ਹੋਣ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਜਾਦੂ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਸਾਡੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਲਾਮ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਡੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ, ਕਵੀਆਂ, ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਬਦ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਉਤਰਦੇ ਹਨ? ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਸਮਝ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਹੀ ਲੱਭਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ, ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਠਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਹਾਣੀ-ਪਾਠ ਹੋਣ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਵੇ, ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਹੋਣ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਮਿਲੇ। ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵੰਤ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਜਿੱਥੋਂ ਪਾਠਕ ਕਿਤਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਘਰ ਪਰਤੇ।
ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ-ਵਿਕਰੇਤਿਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਵਪਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਸਾਹਿਤ ਵਪਾਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਬਣ ਕੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਵਿਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਪਾਠਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਲਈ 'ਪੁਸਤਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ' ਇੱਕ ਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ 'ਪੁਸਤਕ ਘਰ' ਹੋਵੇ, ਇੱਕ 'ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਵਿਹੜਾ' ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਲਦੀ ਦੇ ਬੈਠ ਸਕਣ, ਪੰਨੇ ਪਲਟ ਸਕਣ, ਪੜ੍ਹ ਸਕਣ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਸਕਣ। ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਟਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤੋਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤਾਬ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ।
ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮੁੜ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਖੋਜ, ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਂ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਰੌਲੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭੀੜ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ ਸਕਣ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਦੇਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਆਓ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਾ ਬਣਾਈਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਘਰ ਉਸਾਰੀਏ ਜਿੱਥੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਪਾਠਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ, ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ। ਮੇਲਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਸਤਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਵਿਚਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮੇਲਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਲ ਸਕੇ।
.jpg)
-
ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ, writer
drtanda101@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.