ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ: ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤ
--ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਦਬਦਬਾ,ਅਜਿਹੀ ਸਰੀਰਕ ਸਮਰੱਥਾ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਸਲਾਮ
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ
ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾਮ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਹੈ ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 'ਦਿ ਗ੍ਰੇਟ ਗਾਮਾ' ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ 'ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ, ਫੁਰਤੀ, ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਤਕਨੀਕ ਸਦਕਾ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਬੱਟ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਮਈ 1878 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਬੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਵੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ ਨੂਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਇਦਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਿਆਂ ਗਾਮਾ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਸਾਲ 1888 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਗਾਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸਰੀਰਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸਭ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਗਾਮਾ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਸਾਲ 1895 ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਸੁਲਤਾਨੀਵਾਲਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਪੱਖੋਂ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਇਆ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਗਾਮਾ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਦਿਵਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਏ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।
ਸਾਲ 1910 ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ ਡਾਕਟਰ ਬੈਨ ਰੋਲਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਦਿੱਗਜ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਟੈਨਿਸਲਾਸ ਜ਼ਬਿਸਕੋ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 10 ਸਤੰਬਰ 1910 ਨੂੰ ਹੋਏ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਘੰਟੇ 35 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਸਖ਼ਤ ਟੱਕਰ ਹੋਈ। ਜ਼ਬਿਸਕੋ ਨੇ ਗਾਮਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਰਣਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਮੁੜ ਮੁਕਾਬਲਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਜ਼ਬਿਸਕੋ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦਿਨ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਮਾ ਨੂੰ ਜੌਨ ਬੁੱਲ ਵਰਲਡ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਬੈਲਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਵੱਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੀ ਕਿਸੇ ਇਕਜੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਇਸ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਗਾਮਾ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਚਰਚਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯੂਰਪ ਤੱਕ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਵਾਇਤੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ।
ਗਾਮਾ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯਾਦਗਾਰ ਅਧਿਆਇ ਸਾਲ 1928 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। 28 ਜਨਵਰੀ 1928 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਟੈਨਿਸਲਾਸ ਜ਼ਬਿਸਕੋ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਾਰ ਗਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੁਰਤੀ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜ਼ਬਿਸਕੋ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 42 ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਾਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਮਰ ਵਧਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦਾ ਹਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ 'ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ' ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਸੁਲਤਾਨੀਵਾਲਾ ਵਰਗੇ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਸਖ਼ਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਪਛਾਣ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ।
ਗਾਮਾ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਅਖਾੜਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਬੈਠਕਾਂ, ਡੰਡ, ਕੁਸ਼ਤੀ, ਗਦਾ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਵਜ਼ਨ ਚੁੱਕਣ ਵਰਗੀਆਂ ਕਸਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5,000 ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ 3,000 ਡੰਡ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਸਰਤ ਦੌਰਾਨ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹਸਲੀ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠਕਾਂ ਲਗਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਰੋਧਕ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।
ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਫੁਰਤੀ, ਦਾਅ-ਪੇਚ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ 40 ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਦਾ ਚਲਾਉਣਾ, ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕਣਾ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਸਰਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ।
ਗਾਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਉਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ, ਬਦਾਮ, ਦੇਸੀ ਘਿਓ, ਮਾਸ, ਯਖ਼ਨੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਾਮਾ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ 10 ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਦਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਟਨ ਅਤੇ ਯਖ਼ਨੀ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਉਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਖੁਰਾਕ ਮੰਨਣ ਲਈ ਪੱਕੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹਨ।
1947 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਵੱਸਿਆ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬਿਤਾਏ। ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਇਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੀ। ਗਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਭੋਲੂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੇ ਵੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਗਾਮਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਵੰਡ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
23 ਮਈ 1960 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ 82 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ।
ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।

-
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ, Staff Correspondent Ludhiana Babushahi News Network
Bhangoo1164@gmail.com
9815752449
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.