ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਲਤ: ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚਦਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਸੰਕਟ
-ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲੀ, ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ?
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ
ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਇਸ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਯੰਤਰ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ, ਇਲਾਜ, ਬੈਂਕਿੰਗ, ਵਪਾਰ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ—ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਖੋਜ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ, ਆਦਤਾਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾੜਾ; ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਇਹ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਜਦੋਂ ਸੁਵਿਧਾ ਲਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਸ ਦੀ ਲਤ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਰੀਲਾਂ, ਆਨਲਾਈਨ ਗੇਮਾਂ, ਵੀਡੀਓ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਹਰ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲੋੜ ਦੇ ਆਪਣਾ ਫੋਨ ਚੈੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਦਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਸ਼ੇ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਕਾਗਰਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਰਚੁਅਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ: ਇੱਕ ਕਲਿੱਕ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਤਮ
ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਫਰਜ਼ੀ ਲਿੰਕਾਂ, ਨਕਲੀ ਬੈਂਕ ਕਾਲਾਂ, ਕੇਵਾਈਸੀ ਅਪਡੇਟ, ਇਨਾਮੀ ਸਕੀਮਾਂ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਠੱਗੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਲੋਕ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਓਟੀਪੀ, ਪਾਸਵਰਡ ਜਾਂ ਬੈਂਕਿੰਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਸ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਫੋਟੋਆਂ ਅਤੇ ਸੰਪਰਕ ਸੂਚੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕਮੇਲਿੰਗ ਅਤੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੈਂਦਾ ਘਾਤਕ ਅਸਰ
ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਸਰ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਘਟਣਾ, ਜਲਣ, ਖੁਸ਼ਕੀ, ਸਿਰਦਰਦ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਹੁਣ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਮੋਟਾਪਾ, ਸ਼ੂਗਰ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਦਰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗਰਮਾਹਟ ਖੋਹ ਰਹੀ ਹੈ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੀ ਚਮਕ
ਕਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠਾ ਬੈਠ ਕੇ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠਾ ਤਾਂ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਘੱਟ ਅਤੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੱਧ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਪਿਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਰਹੇ। ਇਹ ਡਿਜੀਟਲ ਨੇੜਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ
ਅੱਜ ਦਾ ਬੱਚਾ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਧਿਆਨ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਪੇ ਖੁਦ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੋਬਾਈਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿਣਗੇ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਮੋਬਾਈਲ—ਇੱਕ ਜਾਨਲੇਵਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ
ਵਾਹਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਜ ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਾਲ, ਇੱਕ ਮੈਸੇਜ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸੈਲਫੀ ਲਈ ਧਿਆਨ ਭਟਕਣਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰੀਲਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਫੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਦੀ ਆਨਲਾਈਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਹੀਂ।
ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ
ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਸੰਭਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰੀਏ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਦਤ ਬਣਾਓ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਲਿੰਕ 'ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਨਾ ਕਰੋ, ਓਟੀਪੀ ਜਾਂ ਪਾਸਵਰਡ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਸਵਰਡ ਵਰਤੋ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਨਲਾਈਨ ਸਰਗਰਮੀ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੋ।
ਸਿੱਟਾ: ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੱਜ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ
ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈਏ।
ਯਾਦ ਰੱਖੋ—ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਬੈਟਰੀ ਦੁਬਾਰਾ ਚਾਰਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖੋਹੀ ਹੋਈ ਸਿਹਤ, ਟੁੱਟੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਾਂ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਗੁਆਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਇਸ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ, ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾ ਕਰੋ। ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ, ਸੱਚੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
-
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ , ਲੇਖਕ
bhangoo1164@gmail.com
9815752449
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.