ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਕੁੰਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਲਮਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ : ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ
ਕਵਿਤਾ ਕੋਈ ਮੇਲਾ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
— ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ
ਕਿਸੇ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ, ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਮਕਸਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਲੈ ਕੇ ਟੁਰਦਾ ਟਹਿਲਦਾ ਵਿਛਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ‘ਕਵਿਤਾ ਕੁੰਭ’ ਜਾਂ ‘ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਕੁੰਭ’ ਕਹਿਣਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਾਰਥਕ ਹੈ? ਕੀ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਲਈ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਬੋਲਦੀ ਹੋਵੇ? ਮੇਰਾ ਜਵਾਬ ਹੈ—ਬਿਲਕੁਲ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ‘ਕਲਮ-ਸੰਗਤ’।
‘ਕੁੰਭ’ ਦਾ ਅਰਥ ਘੜਾ ਜਾਂ ਕਲਸ਼ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਥਾਂ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਕੁੰਭ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਵੀ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੁਪਨਿਆਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਚੀਸਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਜਲ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਣ।
ਕਵਿਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬੂੰਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੇਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਉਡਾਣ ਹੈ।
ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਕੁੰਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕੁੰਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਧਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਦੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬੰਦ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਝਾਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਅਨੁਭਵ ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਸੰਗਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੀਏ, ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੱਥ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਸੱਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਧੁੱਪ ਪੱਕਦੀ ਹੈ ਯਾਦਾਂ ਫਿਸਦੀਆਂ ਹਨ ਹਾਉਕੇ ਵਿਛਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹਾਸੇ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਤੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਬੈਠਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰਕ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਚਾਰ-ਗੋਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕੱਠ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਝਿਜਕ ਕਿਉਂ?
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਨਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਗਤ, ਸੱਥ, ਮਹਿਫ਼ਲ, ਸੰਵਾਦ, ਸਿਰਜਣਾ, ਕਾਵਿ-ਮਿਲਣ, ਅੱਖਰ-ਸਾਂਝ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹਨ। ਪਰ ‘ਕਲਮ-ਸੰਗਤ’ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਥਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੰਗਤ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਰਥਵਾਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਹੈ, ਸਾਂਝ ਹੈ, ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ, ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਤਾਜ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦਾ। ਸੱਚੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਲਮ ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉੱਥੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਕਵੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਪੰਕਤੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਸੌ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
‘ਕਲਮ-ਸੰਗਤ’ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਮ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਬੰਦ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਬੇਆਵਾਜ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਲਵਾਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਮ ਉਸ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੰਗਤ ਇਕੱਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਮ ਇਕੱਲੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਗਤ ਉਸ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਿਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਅਕਸਰ ਇਕੱਲੇਪਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਵੀ ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਗਲਿਆਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਹਾਸੀ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਠਕ ਅਕਸਰ ਕਵੀ ਆਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਮਨੁੱਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ’, ਉਸ ਪਲ ਕਵਿਤਾ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹੀ ਕਲਮ-ਸੰਗਤ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ—ਇੱਕ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਲੱਭਣਾ।
ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ, ਪਿਆਰ, ਵਿਛੋੜੇ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ। ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕਿਸੇ ਇਕੱਠ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀਆਂ। ਮਹਾਨ ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਵੱਡੇ, ਭਵਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨਾਂ ਦੀ ਭਵਿਆਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੱਡਾ ਬੈਨਰ ਲੱਗ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਡੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉੱਥੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਸੈਂਕੜੇ ਕਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਹਰ ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਾੜੀਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਠ ਗਿਣਤੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਸਾਹਿਤਕ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ।
ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਾਣ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਸੰਵਾਦ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੋ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਬੈਠਕ ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਰੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਉਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਿਚਾਰਕ ਹਲਚਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
‘ਕਲਮ-ਸੰਗਤ’ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਧਾ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਵੀ, ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ, ਨਜ਼ਮਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਾਠਕ—ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਸਿਰਫ਼ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੀ; ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਿਹੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ, ਸੀਨੀਅਰ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੋਤੇ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਆਉਣ।
ਸੱਚੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਮਤੀ ਲਈ ਵੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮੀ ਸਹਿਮਤੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਵੀ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਬਿੰਬ-ਵਿਧਾਨ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਹਿਮਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਲਮ-ਸੰਗਤ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਮਾਂ ਇੱਕੋ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਲਿਖਣ; ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਥਾਂ ਮਿਲੇ।
ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮੰਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਉੱਭਰੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਲਿਖ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਪੜ੍ਹ ਕਿੰਨਾ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਤਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਪਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ? ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਪਰਦੇ ਦੀ ਚਮਕ ਤੱਕ ਤਾਂ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ? ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਪੜ੍ਹਿਆ, ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਕਲਮ-ਸੰਗਤ ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰਸਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਜਨਮ, ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਉਸ ਦੇ ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਕਾਂ ਜੋੜਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲੱਭਣਾ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
ਮੈਂ ‘ਕਵਿਤਾ ਕੁੰਭ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਕਲਮ-ਸੰਗਤ’ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਦਾ ਪੱਖ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਧਰਮ, ਆਸਥਾ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਕੁੰਭ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਫ਼ੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਛਾਣ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੂਝ ਹੈ।
‘ਕਲਮ-ਸੰਗਤ’ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਹੇਠ ਅੱਜ ਦੇ ਕਵੀ ਵੀ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵੀ। ਅੱਜ ਜੇ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਓਨੀ ਹੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲੇ ਜਿੰਨੀ ਕਿਸੇ ਸਥਾਪਿਤ ਲੇਖਕ ਨੂੰ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦੀ ਉਮਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਨਵੀਂ ਕਲਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਵਾਉਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਇਕੱਠ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਇਕੱਠ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬਣਾਈਏ ਜਿੱਥੇ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇ? ਜਿੱਥੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇ? ਜਿੱਥੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲੋਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ? ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਵੀ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਗਵਾਹ ਸਮਝੇ?
ਕਲਮ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਣਾ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਸਿਆਹੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਅਨੁਭਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਸਾਂਝ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਗਤ ਹੈ।
ਕੁੰਭ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਉਧਾਰ ਦਾ ਮੁਕਟ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਸਥਾ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਲਮ-ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਕਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੁੰਭ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੰਗਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਲਮਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸੰਪਰਕ +61 412913021
.jpg)
-
ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ, writer
drtanda193@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.