ਕਾਂ: ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬੁਰਾ ਆਖ ਦਿੱਤਾ : ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ
ਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਸਬਕ
ਲੇਖਕ: ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ
ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਨੇਰਿਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਕਾਂ ਜਦੋਂ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ ਘਿਰਣਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਣਚਾਹੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਉਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਪਸੰਦ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜ ਲਏ ਹਨ?
ਕਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਮ ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਕਸੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ, ਸਮਾਜਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਾਰੇ ਹੋਈ ਖੋਜ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਪਣਾ ਕਿੰਨਾ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।
ਕਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਰਤਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਕੈਲੇਡੋਨੀਆ ਦਾ ਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਸੰਦ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਦ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਢਾਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
2009 ਵਿੱਚ ਜਰਨਲ PLOS ONE ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਨਿਊ ਕੈਲੇਡੋਨੀਆਈ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਪੰਜ ਕਾਂਵਾਂ ਨੇ ਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਤ ਕੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਹੱਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਂ ਨਵੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਤਰਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
2018 ਵਿੱਚ Scientific Reports ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਵਰਤ ਕੇ ਭੋਜਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਚਾਰ ਕਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸੰਦ ਬਣਾਏ। ਇੱਕ ਕਾਂ ਨੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੰਦ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਕਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਚਕੀਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੰਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਕਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹਰ ਕਦਮ ਦਾ ਭਵਿੱਖੀ ਨਤੀਜਾ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣਾ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ: ਕਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵੀ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਪੱਖ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ। ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਨਕਾਬ ਪਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਨਕਾਬ ਮੁੜ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
2010 ਵਿੱਚ Animal Behaviour ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਕਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਸਾਲ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਜਿਸ ਨੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਕਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਜਕ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।
2011 ਵਿੱਚ Proceedings of the Royal Society B ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਜਿਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1.2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ-ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਖੋਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰ ਡੂੰਘਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਯਾਦ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬਿਆਂ, ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਮਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇਸ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।
ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ।
ਕਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਕੋਰਵਿਡ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਸੂਝ ਦੇ ਹੋਰ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਰੈਵਨ ਨਾਮਕ ਵੱਡੇ ਕਾਂ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀ ਭੋਜਨ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੋਜਨ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੁਕਾਇਆ ਭੋਜਨ ਮੁੜ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੂਜੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ, ਸਗੋਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾਕੀ, ਧੋਖੇ ਜਾਂ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕਹਿਣਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੌਜੂਦ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਂਵਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਕਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਸੀਂ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬੋਲਣ, ਲਿਖਣ, ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਸੰਦ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ, ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ, ਪਿਛਲੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ। ਇਹ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਉਸ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਰਾਹ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਂ ਆਪਣੀ ਚੁੰਝ ਨਾਲ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਲਿਖਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਕਾਂ ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਅੰਤਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ।
ਕਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ, ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭੋਜਨ-ਜਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦੇਣਾ ਉਸ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਕਾਂ ਸੰਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਿਊ ਕੈਲੇਡੋਨੀਆਈ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦ ਬਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਮਿਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਂ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਪੱਖਪਾਤ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਕਾਂ ਦੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨਣਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਆਵਾਜ਼, ਖੁਰਾਕ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਕਾਂ ਇਸ ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਲਈ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸੁਆਦ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਉਸੇ ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਮੋਰ ਆਪਣੇ ਖੰਭ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਕੋਇਲ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਨੂੰ ਕਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਪੇਸ਼ੇ, ਬੋਲੀ, ਪਹਿਰਾਵੇ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਦਰਜੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪਰਖ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਣਡਿੱਠਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਿਹਾਰ ਬਦਲਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੱਖਪਾਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿਆਣਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ।
ਕਿਸੇ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਂ ਆ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਲ ਵੇਖਣਾ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬੁੱਧੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਬਦਲਣੀ ਪਵੇਗੀ।
ਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈ ਹੈ: ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਦਸੂਰਤ ਕਹਿ ਕੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸ ਕੋਲ ਸਾਡੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੋਵੇ। ਕਾਂ ਦੀ ਕਾਲੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਬੁੱਧੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ ਬਨੇਰੇ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਇੱਕ ਕਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੰਪਰਕ 61 412913021
-
ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ, writer
drtanda101@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.