ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਉਲੰਪੀਅਨ — ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
---ਮਾਸਕੋ 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਓਲੰਪਿਕ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ ਰਚਿਆ ਅਮਿੱਟ ਅਧਿਆਇ
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਹਾਕੀ, ਕੁਸ਼ਤੀ, ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਖੇਡ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਣਮੱਤੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲੰਪੀਅਨ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਜਿਸ ਨੇ 1980 ਦੀਆਂ ਮਾਸਕੋ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਓਲੰਪਿਕ ਮੰਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਰਸ਼ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦੀ ਇਹ ਇਕਲੌਤੀ ਓਲੰਪਿਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ।
ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜਨਵਰੀ 1955 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ 193 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (ਲਗਭਗ 6 ਫੁੱਟ 4 ਇੰਚ) ਦਰਜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1980 ਮਾਸਕੋ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।
193 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦਾ ਕੱਦ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਦ ਕਿਸੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਉਲੰਪਿਕ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ, ਮੁਕਾਬਲਾਤੀ ਤਜਰਬਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
1980 ਦੀਆਂ ਮਾਸਕੋ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਭਾਰਤੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ, ਪਰਵੇਜ਼ ਦਿਨਿਆਰ, ਦਿਲੀਪ ਗੁਰੁਮੂਰਤੀ, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਅਮਰਨਾਥ ਨਾਗਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਮਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਧੇ ਸ਼ਿਆਮ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਟੀਮ ਦੇ ਕੋਚ ਰਾਜਨ ਮੱਕੋਲਾਥ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ, ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਰਗੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਟੀਮਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਖੇਡੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ 12ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਨਤੀਜਾ ਭਾਵੇਂ ਤਗਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਲਈ ਓਲੰਪਿਕ ਮੰਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਲਬਧੀ ਸੀ।
1980 ਮਾਸਕੋ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ 7 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਲ 12 ਅੰਕ ਬਣਾਏ, 9 ਰੀਬਾਊਂਡ, 1 ਅਸਿਸਟ ਅਤੇ 1 ਸਟੀਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫੀਲਡ-ਗੋਲ ਰਿਕਾਰਡ 5/22 ਅਤੇ ਫ੍ਰੀ-ਥ੍ਰੋ ਰਿਕਾਰਡ 2/3 ਰਿਹਾ।
ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਟੀਮ ਦੇ ਰੋਸਟਰ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਖਿਡਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਲੰਪਿਕ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ ’ਤੇ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ।
ਮਾਸਕੋ 1980 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦੁਬਾਰਾ ਓਲੰਪਿਕ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ 1980 ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
FIBA ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ 1980 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਓਲੰਪਿਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਰਤੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਖੇਡ ਜਗਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਲੰਪਿਕ ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੀਤ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੇਡ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲੰਪੀਅਨ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2013 ਵਿੱਚ Association of Indian Universities ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਜ਼ੋਨ ਇੰਟਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਉਹ AIU ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।
ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਡ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। 2024 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰ-ਸਕੂਲ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਲੰਪੀਅਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ।
2014 ਵਿੱਚ Central University of Punjab ਦੇ ਸਪੋਰਟਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੈਚ, ਇੱਕ ਅੰਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤਗਮੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਲਈ ਅੱਜ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਖਿਡਾਰੀ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖੇਡ ਮੰਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 193 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦਾ ਕੱਦ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਾਸਕੋ ਓਲੰਪਿਕ ਦੀ ਜਰਸੀ ਪਹਿਨਣਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਸਕਟਬਾਲ, ਹਾਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਉਲੰਪੀਅਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਵੱਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਮਾਸਕੋ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਜਰਸੀ ਪਹਿਨੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਜਰਸੀ ਭਾਰਤੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਅਧਿਆਇ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਉਲੰਪੀਅਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਰਜ ਰਹੇਗਾ।
-
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ, writer
bhangoo1164@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.