ਖ਼ਤ ਦਾ ਵਧਦਾ ਸਾਇਆ: ਯਮਨ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਵਾਇਤ, ਜੋ ਬਣ ਗਈ ਸਿਹਤ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ
ਯਮਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਨਾ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕ ਭਰੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੁਪਹਿਰ ਢਲਦਿਆਂ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੰਟਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਚਬਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੌਦੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ —ਖ਼ਤ । ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਦਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯਮਨ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਖ਼ਤ ਹੈ ਕੀ?
ਖ਼ਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ ਕਾਥਾ ਐਡੂਲਿਸ (Catha edulis) ਹੈ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿੰਗੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਅਰਬ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮਨ, ਸੋਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਥਿਨੋਨ ਨਾਮ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਰਸਾਇਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਐਂਫੈਟਾਮੀਨ ਵਰਗੇ ਉਤੇਜਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਤਾਜ਼ਾ ਪੱਤੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਕੇ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਚਬਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਡੋਪਾਮਾਈਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਚੁਸਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਇਸੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਹ ਜਾਂ ਕੌਫ਼ੀ ਵਰਗਾ ਹਲਕਾ ਨਸ਼ਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧੁਰਾ
ਯਮਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ ਦੋਸਤਾਂ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਖ਼ਤ ਚਬਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਪਾਰਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ "ਯਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਗਮ ਖ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।"
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹਨ। ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਯਮਨ ਦੇ ਲਗਭਗ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬਾਲਗ ਮਰਦ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖ਼ਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਚਲਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ 12 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ 15 ਤੋਂ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਸੇਵਨਕਰਤਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਦਤ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਮਨ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ
ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਤ ਭਾਵੇਂ ਤੁਰੰਤ ਤਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ — ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਧਦੀ ਹੈ
ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ — ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਰਕਤਚਾਪ
ਪਾਚਨ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ
ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ — ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਖ਼ਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਹਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਯਮਨ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੈਠ ਕੇ ਖਤ ਚਬਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਖ਼ਤ ਚਬਾਉਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮਦਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖਤ ਖਰੀਦਣ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ
ਅਰਥਚਾਰੇ ‘ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਯਮਨ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕੌਫ਼ੀ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਖ਼ਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। 1970 ਤੋਂ 2000 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਖਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ 8,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਕਦੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹੇਠ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਲਗਭਗ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਖ਼ਤ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਖ਼ਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੇ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ ਭੂ-ਜਲ ਦਾ ਕਰੀਬ 30 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਖਤ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਜਤਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਤ ‘ਤੇ ਪੂਰਨ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਅੱਜ ਯਮਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਖ਼ਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੌਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਯਮਨ ਦੇ ਭਵਿੱਖ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਬਾਕੀ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਵਾਇਤ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।