ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਓਲੰਪਿਕ ਹੀਰੋ – ਨੇਵਿਲ ਸਟੀਵਨ ਜੋਸਫ਼ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਮੰਚ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਰਚਮ ਲਹਿਰਾਇਆ
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ
ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਸਨ ਨੇਵਿਲ ਸਟੀਵਨ ਜੋਸਫ਼ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਲੰਪਿਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਲਗਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੁੱਟਬਾਲੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ।
3 ਅਗਸਤ 1932 ਨੂੰ ਗੋਆ ਦੇ ਅਸਗਾਓ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਨੇਵਿਲ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੇਂਟ ਜੇਵੀਅਰਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੇਂਟ ਜੇਵੀਅਰਜ਼ ਕਾਲਜ, ਬੰਬਈ (ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੰਬਈ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਭਗ 5 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਲੰਬੇ ਨੇਵਿਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਫ਼ਤਾਰ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਾਲ ਕੰਟਰੋਲ, ਸਟੀਕ ਫਿਨਿਸ਼ਿੰਗ ਅਤੇ ਗੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਯੋਗਤਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਟਰਾਈਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1953 ਦੇ ਰੰਗੂਨ ਕੁਆਡਰੈਂਗੂਲਰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਜਰਸੀ ਨੰਬਰ 14 ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕੋਚ ਸਈਦ ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖੇਡੇ, ਜਿਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਅਨਜ਼ ਐੱਸ.ਸੀ., ਟਾਟਾ ਐੱਸ.ਸੀ. ਅਤੇ ਕੈਲਟੈਕਸ ਐੱਸ.ਸੀ. ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਟੀਮਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਵੀ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਖੇਡੇ।
ਨੇਵਿਲ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਅਧਿਆਇ 1956 ਦੇ ਮੈਲਬੋਰਨ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਟੀਮਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਾਰਵਰਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨੇਵਿਲ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੋਲ ਕਰਕੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਸਰਵੋਤਮ ਗੋਲ ਸਕੋਰਰ (Joint Top Scorer) ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਉਪਲਬਧੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਯਾਦਗਾਰ ਪਲ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨਾਲ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਟੀਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੇਵਿਲ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੋਲ ਕਰਕੇ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 4–2 ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਈ। ਇਸ ਉਪਲਬਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਓਲੰਪਿਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲਈ ਮਾਣ ਦਾ ਪਲ ਸੀ।
ਨੇਵਿਲ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੋਲ ਸਕੋਰਿੰਗ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਭਾਰਤ ਨੇ 1956 ਦੇ ਮੈਲਬੋਰਨ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਓਲੰਪਿਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਟੀਮ ਤਮਗੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ, ਪਰ ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੜੀ ਟੱਕਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨੇਵਿਲ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗੋਲ ਮਸ਼ੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਟੀਮ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਖੇਡ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਨੌਜਵਾਨ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਦੌੜ, ਹਰ ਪਾਸ ਅਤੇ ਹਰ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਲਬਧੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਉਹ 1956 ਦੇ ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਟਾਪ ਸਕੋਰਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਦੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਾਇਰਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾਈਜਲ ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਲੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਫਲਿਊਰਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਡੇਰੈਕ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ ਵੀ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਸਨ।
16 ਮਾਰਚ 1980 ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 47 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਰਕਤਸ੍ਰਾਵ ਕਾਰਨ ਇਸ ਮਹਾਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ; ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ, ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਵਿਰਾਸਤ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਅਮਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੇਵਿਲ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ ਦੀ ਹੈਟ੍ਰਿਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਓਲੰਪਿਕ ਗੋਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਖੇਡ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨੇਵਿਲ ਸਟੀਵਨ ਜੋਸਫ਼ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦਾ, ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਖੇਡਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨੇਵਿਲ ਸਟੀਵਨ ਜੋਸਫ਼ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਨੇਵਿਲ ਡੀ'ਸੂਜ਼ਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
-
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ, ਲੇਖਕ
bhangoo1164@gmail.com
9815752449
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.