23 ਮਾਰਚ: ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ - ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੂਰਜ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅੱਜ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ

-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ-

ਔਕਲੈਂਡ, 22 ਮਾਰਚ 2026: ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 23 ਮਾਰਚ ਦਾ ਦਿਨ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਤਰੀਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਜ਼ਬੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸੇ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ—ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ—ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਪਤਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸਫ਼ਰ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਿਆਹ ਲਈ ਪਾਏ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਿਆਂ ਘਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਮੇਰੀ ਦੁਲਹਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।"
ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ:
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ’ (8SR1) ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਾਂਡਰਸ ਦਾ ਕਤਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਕੰਨ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਧਮਾਕਾ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੋਜਿਤ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬੰਬ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਇਨਕਲਾਬ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਣ ’ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿਨ: ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਮਿਲੇ-ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ’ ਵਰਗੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਜੇਲਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਰੁਕੋ! ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦੂਜੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਕਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਅਰੇ-ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਇੰਨੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਉਲਟ 24 ਮਾਰਚ ਦੀ ਬਜਾਏ 23 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸਨ— ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਮੁਰਦਾਬਾਦ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਾਲ ਬਣ ਕੇ ਬਲਣ ਲੱਗੇ।
ਸਿੱਟਾ: ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ-ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰੀਏ ਜਿੱਥੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ ਅਜੇ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਤਸਵੀਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਿਜ਼ਾਮ (ਸਿਸਟਮ) ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ।
ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤੇ ਹਨ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ:
ਸਿਆਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਨਾਮ ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ
ਸਫਲਤਾ: ਭਾਰਤ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ੁਦ ਚੁਣਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਉਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਦਿੱਤੀ।
ਅਧੂਰਾ ਸੁਪਨਾ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਗੋਰੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਭੂਰੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ (Socialist) ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਅਜੇ ਦੂਰ ਹੈ।
ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ
ਸਫਲਤਾ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।
ਚੁਣੌਤੀ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ’ ਵਿੱਚ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ’ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ’ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨਾ ਲੈਣ, ਸਗੋਂ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ। ਅੱਜ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ’ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਚੇਤਨਾ’ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।


ਕੀ ਇਹ ਉਹੀ ਭਾਰਤ ਹੈ?
ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਭਾਰਤ: ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਨਿਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਜਗੀਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਸਾਡਾ ਸਫ਼ਰ ਅਜੇ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਨਾਅਰੇ ਨਾ ਲਗਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ।
ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਦਿਨ, ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜੇਲ੍ਹ (ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ) ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਤਰੀਕ ਅਤੇ ਸਮਾਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 7:33 ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ: ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਸਵੇਰੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਜਨਤਾ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਅ ਸਮੇਂ (24 ਮਾਰਚ ਸਵੇਰੇ) ਤੋਂ 11 ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, 23 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ: ਤਿੰਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਗਲੇ ਲੱਗ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਵੱਲ ਵਧੇ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ।
ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ: ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।