ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜਵਾਨ: ਪਰਦੇਸ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਉਦਾਸੀ
_ਡਾ ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਲਈ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ, ਪਿਓ ਦੀ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਕਮਾਈ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮਾਪੇ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਵਾਈ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ—ਕੀ ਸਾਡਾ ਬੱਚਾ ਮੁੜ ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਬਣ ਕੇ ਆਵੇਗਾ ਜਾਂ ਹੁਣ ਇਹ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ?
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਧਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਸਾਈਆਂ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਇਆ, ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਵਧੇਰੇ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਘੱਟ ਦਿਸਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬਿਹਤਰ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇਖਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਵਾਸ ਉਸ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜਾਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਕਮੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਪਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਉੱਗਦੇ ਹਨ?
ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ?
ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਈ ਸਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਘਟਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੀਸਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧੀ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕਣ ਮਗਰੋਂ ਜੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਭਰਤੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਲੰਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਨਖ਼ਾਹ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸੀਮਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।
ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਲ ਪਵੇਗਾ। ਕੁਝ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਲਈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਬਾਰੇ 2025 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਟੋਰਾਂਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿੱਜੀ ਵਿਕਾਸ, ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਉਮੀਦਾਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ 34 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਤੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬ ਬਣਾ ਸਕੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ ਨੂੰ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਨਾ ਸਮਝਣ?
ਜਦੋਂ ਪਰਵਾਸ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦੌੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਨਿੱਜੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦਾ ਬੱਚਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਬੱਚਾ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਨਵੀਂ ਕਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਠੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਂ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਤੇ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਗੱਲ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਘੱਟ ਸਫ਼ਲ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣੇਗੀ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਸਫ਼ਲਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਉਣ, ਨਵਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਮਾਣ ਮਿਲੇ ਜਿੰਨਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਧੇਗਾ।
ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਬੋਝ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਪੂੰਜੀ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਣਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰੇਗਾ।
ਇਹ ਆਸ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਲਈ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਏਜੰਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਕਟ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਵੀਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਏਜੰਟ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਰੰਗੀਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਹੈ, ਇਕੱਲਤਾ ਹੈ, ਮਹਿੰਗਾ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੌਣ ਸੁਣੇਗਾ?
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਉਦਾਸੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੂਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਨਮਦਿਨ ਉੱਤੇ ਤੋਹਫ਼ਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਦੀ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਰੀ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੈਸਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਲੋੜ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਥ, ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਕੱਲਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਪਰਵਾਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕੇ।
ਘਰ ਦੀ ਅਸਲ ਰੌਣਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੈਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ?
ਪਰਵਾਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਅਕਸਰ ਇਸ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜਾਣ—ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਵਿਕਲਪ ਹੋਣ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਖੋਜ, ਉਦਯੋਗ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸਿਹਤ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਅਰਥਚਾਰੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਜਿਹਾ ਸਹਿਯੋਗ ਹੋਵੇ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਅਸਲ ਕੰਮ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਣ।
ਦੂਜਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਨਿਵੇਸ਼, ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਰ ਕੋਈ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਖੇਤੀ-ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ, ਖੋਜ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਨੀਤੀਆਂ, ਸੌਖੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਜਨਤਕ ਸਮੀਖਿਆ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।
ਤੀਜਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਮੁੱਲ-ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਿਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਦਯੋਗ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਸਟੋਰੇਜ, ਮੰਡੀਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਖੋਜ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਇਕੱਲੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਯਤਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਚੌਥਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਕਮ ਭੇਜਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਕੋਲ ਤਜਰਬਾ, ਤਕਨੀਕੀ ਗਿਆਨ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਟਅੱਪ, ਖੋਜ ਕੇਂਦਰਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਵਾਸ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਵਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹੌਲ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਖੇਡਾਂ, ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵੀ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ—ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਆਵੇਗਾ।
ਪਰਵਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ
ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੇ, ਇਹ ਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਹੀ। ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ, ਨਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਸਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਪਰਵਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕੋ ਰਸਤਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਦੇਸ਼ ਛੱਡਣਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਚੋਣ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਕਿੰਨੇ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਮੌਕੇ ਹਨ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਕਿੰਨੀ ਸਥਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਕਿੰਨੀ ਆਸਵੰਦ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕਿੱਥੇ ਵਸਦਾ ਹੈ?
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਧੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਕਟਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਨਵਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਪਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੜ੍ਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੜ੍ਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਵੀ। ਜਿੱਥੇ ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਣ, ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਾਂ ਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਵੇਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗ਼ਲਤ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਲੈਣ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖ ਸਕਣ।
ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਆਤਮ-ਪੜਚੋਲ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਜਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਦਾਈਆਂ ਵੀ ਹੋਣ, ਪਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਵੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਰਹਿਣ। ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨੌਜਵਾਨ ਦੁਨੀਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਡਰੇ ਨਾ।
ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਧਰਤੀ ਬਣਨਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਸਕਣ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ ਸਕਣ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਹਿਣ, ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਣ।
ਇਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਉਮੀਦ।
ਸੰਪਰਕ +61 412913021
.png)
-
ਡਾ ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ , writer
drtanda193@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.