ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ: ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੀ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਲੋਕ-ਰੂਹ
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ
ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੰਚ, ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯਾਦ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ, ਲੋਕ-ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੰਗਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਸਾਲ ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਚੌਦਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਦੀ ਮਾੜੀ ਵਿਖੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ-ਦੂਰੋਂ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਸਿੱਧ ਸੁਲੱਖਣ ਜਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਪੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਮਾਧੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਗੁੱਗਾਮੇੜੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਗੜ ਜਾਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆ ਕੇ ਛਪਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾੜੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਵੱਡਾ ਢਾਂਚਾ ਲਗਭਗ 1890 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬਣਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੰਬਦ ਅੰਦਰਲੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਰਾਜਪੂਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਰਪ ਤੇ ਖੁੱਡ ਦੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ-ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਮੋਸ਼ ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਇਤਿਹਾਸ।
ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪਛਾਣਯੋਗ ਰਸਮ ‘ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣਾ’ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਸੱਤ ਵਾਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਡੰਗ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਰਸਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ, ਚੂਰਮਾ, ਦੁੱਧ, ਸੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤਾਸੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸੁੱਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਐਂਟੀ-ਸਨੇਕ ਵੈਨਮ ਇਲਾਜ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਚੌਂਕੀਆਂ’ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਦੇ ਭਗਤ ਡੱਫ, ਡੇਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਜਾਗਰਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਨੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਇਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਤੇ ਢਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਹਾਣੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਢੋਲਕੀ, ਛੈਣੇ, ਚਿਮਟੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ’ਤੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਬੋਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੂਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ — ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨੱਚ-ਗਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਵਾਦ ਵੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਰਵਾਇਤ ਲਗਭਗ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਛਪਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਰਵਾਇਤੀ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨਕ ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੇਂਡੂ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਵਪਾਰ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਲੋਕ-ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਗਧਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮਾਨ—ਮੁਹਾਰਾਂ, ਘੁੰਗਰਾਲਾਂ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ—ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ — ਕੱਪੜੇ, ਖਿਡੌਣੇ, ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ, ਗਹਿਣੇ, ਚੂੜੀਆਂ, ਪਰਾਂਦੇ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖਪਤ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੱਕ, ਹਰ ਉਮਰ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਯਾਦ ਇਸ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਮਠਿਆਈਆਂ, ਖਜਲਾ, ਜਲੇਬੀਆਂ, ਪਕੌੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸੀ ਪਕਵਾਨ ਮੇਲੇ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਖਾਸ ਆਕਰਸ਼ਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਵੀ ਘਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਚੰਡੋਲ, ਕਿਸ਼ਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੂਲੇ, ਸਰਕਸ ਅਤੇ ਜਾਦੂ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੋਕ-ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਸਿਨੇਮੇ ਵਰਗੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।
ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਦੀ ਲੋਕ-ਸਾਂਝ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝ, ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਦਲਿਆ ਹੈ।
ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਢਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ, ਰਵਾਇਤੀ ਬੋਲੀਆਂ, ਭੰਡ, ਨਕਲਚੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਕਈ ਪੇਂਡੂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵਪਾਰੀਕਰਨ, ਵੱਡੇ ਲਾਊਡਸਪੀਕਰ, ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਪੱਖ ਜੋੜੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਟ੍ਰੈਫਿਕ, ਪਾਰਕਿੰਗ, ਸਫ਼ਾਈ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭੀੜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਵਧੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਨਾ ਮੋਬਾਈਲ ਸਨ, ਨਾ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ — ਮੇਲਾ ਹੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ’ਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਵੇਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਵੀ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਲਾ ਲਗਾ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਰਸਮਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਕਲਾਵਾਂ, ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ, ਬੋਲੀਆਂ, ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਆਡੀਓ-ਵੀਡੀਓ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਚੌਂਕੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਜਲੇਬੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਚੰਡੋਲ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਬਾਜ਼ਾਰ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਛਪਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੇਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ। ਇਹ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਉਹ ਜਿਊਂਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਸਥਾ ਵੀ ਹੈ, ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੀ, ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਵੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ — ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਹ ਵੀ। ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਜੋਂ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਜਾਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ, ਬੋਲੀਆਂ, ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ, ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਵਾਲੀ ਉਸ ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ ਸਮੇਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਲੋਕ-ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
-
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ, ਲੇਖਕ/ Staff Correspondent - Babushahi News Network, Ludhiana
bhangoo1164@gmail.com
9815752449
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.