“ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ” ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਣ
ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਮਾ
ਬਠਿੰਡਾ, 4 ਫਰਵਰੀ 2026: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਿਤਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਹੇਠ ਸੰਚਾਲਿਤ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਚੇਅਰ ਆਨ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ ਵੱਲੋਂ ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਜਯੰਤੀ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੈਕਚਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ “ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ” ਰਿਹਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਪ੍ਰੋ. ਰਾਘਵੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤਿਵਾੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਕਤੀ ਕਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ—ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ, ਸੰਤ ਕਬੀਰ, ਸੰਤ ਮੀਰਾਬਾਈ ਅਤੇ ਸੰਤ ਤੁਲਸੀਦਾਸ—ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੰਡ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਪ੍ਰੋ. ਰਾਘਵੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤਿਵਾਰੀ ਨੇ ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਰੁਣਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਜਿਹੇ ਮੁੱਲਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪ੍ਰੋ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਨ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ ਨੇ ਮੁੱਖ ਵਕਤਾ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ, ਧਰਮ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੇ ਯਤਨ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਰਸਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਕਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਜਨਮ-ਆਧਾਰਿਤ; ਪਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੀਤਿਗਤ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਛੂਆਛੂਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਧੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਘਟਨ ਵਿਚਕਾਰ ਭਗਤੀ ਆੰਦੋਲਨ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਿਆ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰਿਆ, ਰਾਮਾਨੰਦ, ਵੱਲਭਾਚਾਰਿਆ, ਸ਼ੰਕਰਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ, ਤੁਲਸੀਦਾਸ, ਸੂਰਦਾਸ ਅਤੇ ਤੁਕਾਰਾਮ ਵਰਗੇ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਤ—ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ—ਨੇ ਜਾਤੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਭੇਦਭਾਵ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦਿਆਂ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।