ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ : ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ FIR ਅਤੇ NCR ਕੀ ਹਨ? ਜਾਣੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ
-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ-
ਔਕਲੈਂਡ, 18 ਮਈ, 2026:-ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਠੱਗੀ, ਚੋਰੀ ਜਾਂ ਲੜਾਈ-ਝਗੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਿਵੇਂ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-FIR (ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ.) ਅਤੇ NCR (ਐੱਨ.ਸੀ.ਆਰ.)। ਆਓ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਏ।
ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ. ਅਤੇ ਐੱਨ.ਸੀ.ਆਰ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ?
ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸੰਗੀਨ ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਅਪਰਾਧ।
ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ. (first Information Report -ਪਹਿਲੀ ਇਤਲਾਹ ਰਿਪੋਰਟ): ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸੰਗੀਨ ਅਪਰਾਧਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਤਲ, ਬਲਾਤਕਾਰ, ਡਾਕਾ, ਅਗਵਾ ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਕੁੱਟਮਾਰ) ਲਈ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪੁਲਿਸ ਬਿਨਾਂ ਕੋਰਟ ਦੇ ਆਰਡਰ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵਾਰੰਟ ਦੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਫ਼ਤ ਮਿਲਣੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
ਐੱਨ.ਸੀ.ਆਰ (Non-Cogni੍ਰable Report - ਗ਼ੈਰ-ਸੰਗੀਨ ਅਪਰਾਧ ਰਿਪੋਰਟ): ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਗੁਆਚਣਾ, ਪਰਸ ਗੁਆਚਣਾ, ਛੋਟੀ-ਮੋਟੀ ਗਾਲੀ-ਗਲੋਚ ਜਾਂ ਮਾਮੂਲੀ ਝਗੜਾ)। ਪੁਲਿਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਦਾਲਤ (ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ) ਹੁਕਮ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਬਿਨਾਂ ਵਾਰੰਟ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਨਕਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕੋਰਟ ਜਾ ਸਕੇ।
ਪੁਲਿਸ ਕਈ ਵਾਰ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ.ਦਰਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ?
ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਪੁਲਿਸ ’ਤੇ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ. ਨਾ ਲਿਖਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹਨ:
1. ਮਾਮਲਾ ਗੰਭੀਰ ਨਾ ਹੋਣਾ: ਜੇਕਰ ਮਾਮਲਾ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ. ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ਼ ਐੱਨ.ਸੀ.ਆਰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।
2. ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਰੌਲਾ: ਕਈ ਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਡੇ ਥਾਣੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਨੂੰਨਨ ਉਹ ‘ਜ਼ੀਰੋ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ’ ਦਰਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ)।
3. ਥਾਣੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੁਧਾਰਨਾ: ਕਈ ਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਘੱਟ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਟਾਲਾ-ਟੋਲੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਪੁਲਿਸ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ ਦਰਜ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜਨਤਾ ਕੀ ਕਰੇ?
ਜੇਕਰ ਪੁਲਿਸ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਕਾਨੂੰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਰਸਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਓ: ਤੁਸੀਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਐੱਸ.ਪੀ. ਜਾਂ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਰਜਿਸਟਰਡ ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਕੋਰਟ ਦਾ ਰਸਤਾ : ਜੇਕਰ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵਕੀਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧਾ ਇਲਾਕਾ ਮੈਜਿਸਟ?ਰੇਟ (ਕੋਰਟ) ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਰਟ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਆਨਲਾਈਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਹਾਂ, ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸੂਬੇ (ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ’ਤੇ) ਆਨਲਾਈਨ ਪੋਰਟਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਬੈਠੇ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗੁਆਚਣ ਦੀ e-NCR ਦਰਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੁਝ ਸੰਗੀਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨਲਾਈਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵੀ ਭੇਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਥਾਣੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕੀ ਨਿਯਮ ਹਨ? ਕੀ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਆਸਾਨ ਹੈ?
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਭਾਰਤ ਵਾਂਗ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ ਜਾਂ ਐੱਨ.ਸੀ.ਆਰ ਵਰਗੇ ਵੱਖਰੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧਾ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ (3rime Report) ਦਰਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹਨ:
1. ਐਮਰਜੈਂਸੀ (111): ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਲਾਈਵ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 111 ’ਤੇ ਫੋਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਤੁਰੰਤ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
2. ਨਾਨ-ਐਮਰਜੈਂਸੀ (105): ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਘਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਗੱਡੀ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਘਰ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਗੁਆਚ ਗਈ), ਤਾਂ ਲੋਕ 105 ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਫੋਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਨਲਾਈਨ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ! ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਨਲਾਈਨ ਸਿਸਟਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (105.police.govt.nz) ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਰਿਪੋਰਟ (ਚੋਰੀ, ਠੱਗੀ, ਨੁਕਸਾਨ) ਆਨਲਾਈਨ ਦਰਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਨੰਬਰ (Acknowledgement Number) ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਇਹ ਭਾਰਤ ਨਾਲੋਂ ਆਸਾਨ ਹੈ?
ਹਾਂ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਭਾਰਤ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹਨ:
ਕੋਈ ਟਾਲਾ-ਟੋਲੀ ਨਹੀਂ: ਉੱਥੇ ਪੁਲਿਸ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਚਾਹੇ ਮਾਮਲਾ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ, ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਤੁਰੰਤ ਦਰਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਮੁਕਤ: ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
ਘਰ ਬੈਠੇ ਕੰਮ: ਆਨਲਾਈਨ ਪੋਰਟਲ ਇੰਨਾ ਸਰਲ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪੋਰਟਲ ’ਤੇ ਅੱਪਡੇਟ ਵੀ ਚੈੱਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- Download Babushahi App
-
-
