ਆਖ਼ਰੀ ਛੋਹ-ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ
ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸਹਿਜ-ਨਗਰ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢ ਲਈ ਸੀ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਛਾਣਦੀਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਆਪ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ, ਕਮਰਿਆਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਆਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੋਜਨ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਏ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ।
ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾਪਣ ਵੀ ਇੱਕ ਸੇਵਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਸਲਾਹਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਕੋਈ ਰੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਉਸ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਚਲਾ ਦਿੰਦੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਸਤਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੁੜ ਸੁਣਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਬਟਨ ਦਬਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ।
ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਆਰਵ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਮੀਰਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਰਵ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਯਾਦਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ, ਪਰ ਘਰ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਮਸ਼ੀਨ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਰਵ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀਆਂ ਮੁਬਾਰਕਾਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹੀ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦਾ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਖ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਆਰਵ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ।
“ਪਾਪਾ, ਅੱਜ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।”
ਸਕ੍ਰੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਤਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ।
“ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੀਂ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।”
“ਪਾਪਾ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ?”
“ਜ਼ਰੂਰ, ਪੁੱਤ।”
ਆਰਵ ਕੁਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ, ਫਿਰ ਪੁੱਛਦਾ, “ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ?”
ਮਸ਼ੀਨ ਕੁਝ ਪਲ ਰੁਕਦੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਆਰਵ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਡਾਟਾ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵੀ। ਪਰ ਉਸ ਕੋਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੂਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਇੱਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵਾਕ ਬੋਲ ਦਿੰਦੀ, “ਪੁੱਤ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।”
ਆਰਵ ਨੂੰ ਇਹ ਵਾਕ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਰੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਉਦਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਜਾਵੇ।
ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮੀਰਾ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸੁਣਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਪੜ੍ਹਦੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਲਾਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਰਜ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸਦੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ।
ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।
ਮੀਰਾ ਆਰਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਵਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ।
ਉਹ ਆਰਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ, “ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?”
ਆਰਵ ਆਖਦਾ, “ਨਹੀਂ।”
ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੁੱਪ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨੇ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਰਵ ਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕੀ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨ ਨੇ ਕਈ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ—ਭਰੋਸਾ, ਸਹਿਯੋਗ, ਸੰਚਾਰ, ਸਾਂਝੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਰੱਖਿਆ। ਆਰਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਵਾਬ ਪੜ੍ਹੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?”
ਮਸ਼ੀਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਭੌਤਿਕ ਨੇੜਤਾ ਹਰ ਸੰਬੰਧ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ। ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨੇੜਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।”
ਆਰਵ ਨੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਨੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ।
ਉਸੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਡਾਕੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਥੈਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਮੇਜ਼, ਕੁਝ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਡੱਬਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਸਨ। ਉਹ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਆਰਵ ਦੀ ਉਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਦੋਂ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲੱਕੜ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਘੜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੋ?” ਆਰਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਕਿਸ਼ਤੀ।”
“ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦਰਿਆ ਨਹੀਂ।”
ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੱਸਿਆ। “ਦਰਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਸੁਪਨਾ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।”
ਆਰਵ ਅੰਦਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਕੋਈ ਅੱਧੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
“ਇਹ ਕੰਮ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ,” ਆਰਵ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੁਰੰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”
ਆਰਵ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਲੱਕੜ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਆਨੰਦ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੋਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਬਣਾਉਣੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਹ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਉਸ ਨੂੰ ਔਜ਼ਾਰ ਫੜਨਾ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪਛਾਣਨੀ ਅਤੇ ਸਤਹ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਤਲ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਆਰਵ ਜਲਦੀ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਖਿਝ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਦਾ।
“ਹਰ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪੁੱਤ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਸੀ।”
ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਰਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ?”
ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਔਜ਼ਾਰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਰਿਆਂ ਕਈ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਫਿਰ ਸੁਣਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਖੰਡ ਘੱਟ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਾਂ। ਮਸ਼ੀਨ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਦੁਹਰਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨਕਲ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵਾਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਵਾਂ।”
“ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹੋ?”
“ਕਦੇ ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾਏ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੇ ਉਸ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਚਾਹ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਯਾਦ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।”
ਆਰਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁਝ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਲ ਭਰ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਚੀਸਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੇ ਯਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ।
ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਆਰਵ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਕੋਲ ਬੈਠਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਰੋਕਿਆ, ਆਰਵ ਵੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਰਵ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਦੱਸੀ ਹੈ?”
“ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਹੇਗੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।”
“ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸੀਂ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਵਿਸਰਿਆ, ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਕਿਰਦੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਚੋਂ”
ਉਸ ਰਾਤ ਆਰਵ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ। ਮੀਰਾ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸਕ੍ਰੀਨ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਹਟਾਏ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤ, ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਰੁਕ ਜਾ। ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।”
ਆਰਵ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਦਸ, ਫਿਰ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ। ਆਖ਼ਰ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗੀ ਕਿ ਮਾਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਰੋਕ ਸਕੇ।
ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਖਿਡੌਣਾ, ਕੋਈ ਡਿਜੀਟਲ ਖੇਡ ਜਾਂ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਦਾ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ—ਸੂਤਰ—ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਆ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਰੁਕਾਵਟ ਸਮਝਿਆ। ਪਰ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਬੁੱਝ ਗਈਆਂ, ਆਵਾਜਾਈ ਰੁਕ ਗਈ, ਖਾਣਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਠੱਪ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਇੱਕ ਬਟਨ ਦਬਾ ਕੇ ਕਰਦੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਏ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਿੱਥੋਂ ਬੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਆਂਢੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ। ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮੀਰਾ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸੂਤਰ ਬੰਦ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਮੁਰਦਾ ਸਨ। ਉਹ ਘਬਰਾ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਆਰਵ ਨੇ ਅੱਜ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਮੀਰਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਡਿਜੀਟਲ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਮੋੜ ਅਣਜਾਣ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਰਹੀ। ਕਈ ਲੋਕ ਆਪ ਹੀ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਲਈ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਇੰਨੀ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਆਖ਼ਰ ਮੀਰਾ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੀ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਰਵ ਮੇਜ਼ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਉਸ ਨੂੰ ਔਜ਼ਾਰ ਫ਼ੜਨ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮੀਰਾ ਨੇ ਆਰਵ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਟ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹਾਂ! ਤੂੰ ਠੀਕ ਤਾਂ ਹੈਂ?”
ਆਰਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੱਫ਼ੀ ਪਾਈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਸੀ। “ਮਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਆਪ ਆਏ ਹੋ?”
ਮੀਰਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ ਗਈ, ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਬੰਦ ਸੀ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਲੋੜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਆਟਾ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਲਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ, ਉਹ ਬਿਮਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਤੁਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ, ਜਿਹੜੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਸਤਕ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖੁਆਇਆ।
ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋਈਆਂ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ; ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਵੀ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਕੁਝ ਗੁਆਂਢੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਬਾਹਰ ਹਲਕੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਸੂਤਰ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।”
ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਆਸਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਾੜੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਆਸਾਨੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ।”
ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਮੁੜ ਚੱਲਣਗੀਆਂ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ?”
ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਈ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। “ਇਹ ਕਿਸ਼ਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰੱਖਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵੀ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਲਈ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸੀ।”
ਉਸ ਰਾਤ ਆਰਵ ਨੇ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੀ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਸਧਾਰਨ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੱਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ।
“ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਉਡੀਕਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਉਡੀਕ ਕਰੇਗੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।”
ਮੀਰਾ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਾਲ ਯਾਦ ਆਏ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਮਾਪਦੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਆਰਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਿਠਾਇਆ।
“ਪੁੱਤ, ਕੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਇਕੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?”
ਆਰਵ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਮੀਰਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ। ਉਸ ਛੋਹ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੱਲ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਸੀ।
ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸੂਤਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮੁੜ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਿਜਲੀ ਆ ਗਈ, ਸੰਚਾਰ ਬਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਨੇ ਮੁੜ ਰਫ਼ਤਾਰ ਫੜ ਲਈ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਘਟਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਵੇਲੇ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਬੰਦ ਰੱਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕੁਝ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਨੇੜਤਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਰਵ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਆਰਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ—‘ਘਰ’।
ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਘਰ ਕਿਉਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ?”
ਆਰਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹੀ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚਮਕ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਘੜਨ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਆਰਵ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਆਰਵ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠਿਆ ਰਹਿੰਦਾ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਰਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?”
ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਿਆ। “ਹਾਂ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ, ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।”
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਾਂਗਾ।”
“ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤ। ਜੇ ਤੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਰੋਂਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਲਈ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਤਾਂ ਸਮਝੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।”
ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਰਵ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਲੰਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੀ।
ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਕੋਲ ਆਰਵ ਲਈ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, “ਪੁੱਤ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਨੇਕੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕਹੇਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਭੁੱਲੀਂ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਉੱਠ ਨਾ ਜਾਵੇ।”
ਆਰਵ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਆਪਣੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਲਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਹੈ।
ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ। ਆਰਵ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁੱਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਸੀ—ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਗੁਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਸ਼ੀਨ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਘਟਾ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਸਹੂਲਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਕੈਦ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਿਆ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮੀਰਾ ਹੁਣ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਈ ਵਾਰ ਪੁੱਛਦੀ, ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਸਮਝ ਬੈਠਦੀ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ।
ਆਰਵ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਇਆ। ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੀਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?”
ਆਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਅੱਜ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਪਰ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਧੁੰਦਲੇ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਮਸ਼ੀਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੁੜ ਸਕੇ।
ਪਰ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਈ—ਯਾਦ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮਾਂ।”
ਮੀਰਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਲਕੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਿਆ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠੋਗੇ?”
ਆਰਵ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ।
“ਹਾਂ, ਮਾਂ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋਗੇ।”
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੀਤ ਚਲਾਉਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਂ ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਹ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਆਰਵ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਕੁਝ ਰਸਤੇ ਵੀ ਗੁਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਮੀਰਾ ਨੇ ਆਰਵ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਫੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਹਨ।”
ਆਰਵ ਮੁਸਕਰਾਇਆ। “ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੰਢ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਹੀ?”
“ਨਹੀਂ। ਬਸ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
ਉਹ ਕੁਝ ਦੇਰ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜੀ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੀਰਾ ਦੀ ਸਿਹਤ ਹੋਰ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਰਾਤ, ਜਦੋਂ ਆਰਵ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਹੌਲੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਮੀਰਾ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਹਿੱਲੇ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ।
ਆਰਵ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਿਆ।
“ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ, ਮਾਂ।”
ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਢਿੱਲੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਆਰਵ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਕੋਈ ਮਸ਼ੀਨ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਪਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਕਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਉਤਰ ਆਈ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਆਰਵ ਨੇ ਉਸ ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਲਈ ਕੋਈ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਚਲਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾਏ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਕਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।
ਉਸ ਦੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਪਈ ਸੀ। ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕੋਲੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਆਰਵ ਨੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਲੱਕੜ ਦੀ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੈ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮੱਧਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਜੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ।
ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਛੂਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਆਰਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨਦਾ ਸੀ—ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਡੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਈ ਔਖੇ ਰਾਹ ਸੌਖੇ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਥਾਂ ਦੇਣਾ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਉਹ ਕਮਰਾ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਏ, ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ ਇੰਨੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਸਧਾਰਨ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਬੈਠਣਾ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਸ਼ੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੁਹਰਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਪ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਚੁਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਉਸ ਪਲ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਘਾਟਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੁਝ ਵਿਛੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੁੱਖ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹਿਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਾਥ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਰਹੀਏ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜ਼ੂਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਛੋਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਤੱਕ, ਪਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਇੱਕ ਸੱਚ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਨ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਪਰਕ +61 412913021
.jpg)
-
ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ, writer
drtanda193@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.