46ਵੀਂ ਬਰਸੀ ’ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ - ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ: ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਸੰਸਥਾ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਮੋਹ
---ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਸ਼ਣ ਗੋਇਲ ( ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਕੱਤਰ, ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭਾ ਐੱਸ.ਸੀ.ਡੀ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ) 9878790866-9417600666
25 ਅਕਤੂਬਰ 1980 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋਏ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਦੀ 46ਵੀਂ ਬਰਸੀ ਮੌਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਨਮਭੂਮੀ ਨਾਲ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਪਿਆਰ, ਵਿਛੋੜੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ।
ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਇਸ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤਾ।
ਸਾਹਿਤਕ ਉੱਚਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰ
8 ਮਾਰਚ 1921 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਾਹਿਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤੜਪ ਵੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਤਲਖ਼ੀਆਂ ’ 1945 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਜੰਗ ਵਿਰੋਧੀ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਪਰਛਾਈਆਂ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਡੂੰਘਾਈ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। 1979 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ‘ਆਓ ਕਿ ਕੋਈ ਖ਼ਵਾਬ ਬੁਣਏਂ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਸੀ। ਤਰੱਕੀਪਸੰਦ ਲੇਖਕ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੜਾਅ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਬ-ਏ-ਲਤੀਫ਼, ਸ਼ਾਹਕਾਰ, ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਅਤੇ ਸਵੇਰਾ ਵਰਗੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ, ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਰਗੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਪਰ ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਅਸਲ ਪੂੰਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਨਮਾਨ ਜਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
1956 ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਾਲਜ ਫੇਰੀ: ਜਦੋਂ ਪਿਆਰ ਪੈਸੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ
ਐੱਸ.ਸੀ.ਡੀ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਰ ਦੀ 22 ਦਸੰਬਰ 1956 ਦੀ ਫੇਰੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵੇਰਵਾ ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਲਵਜ਼ ਆਫ਼ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ’ (ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ) ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੁੜਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਘੜੀ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸ੍ਰੀਰਾਮ ਆਰਸ਼ ਸਨ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਸਾਹਿਰ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਮਿਹਨਤਾਨੇ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਕਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਟਿਕਟਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਹਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਲਈ ਲਾਊਡਸਪੀਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਸਾਹਿਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਪਰਛਾਈਆਂ ਪੜ੍ਹੀ। ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਕਵਿਤਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਮਿੰਟਾਂ ਤੱਕ ਤਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ। ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਣ ਰਹੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪਿਆਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ਵੀ ਸੁਣਾਇਆ:
ਜਾਣੇ ਵੋ ਕੈਸੇ ਲੋਗ ਥੇ ਜਿਨਕੇ, ਪਿਆਰ ਕੋ ਪਿਆਰ ਮਿਲਾ
ਹਮਨੇ ਤੋ ਕਲੀਆਂ ਮਾਂਗੀ, ਕਾਂਟੋਂ ਕਾ ਹਾਰ ਮਿਲਾ।
ਇਸ ਗੀਤ ਨੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰਮੁਗਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਤਿਆਪਾਲ ਆਨੰਦ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜੋ ਇਸੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਲਜ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਰ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਮਿੱਤਰ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਦੀਬ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਟਿਕਟਾਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ 75 ਰੁਪਏ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਰਕਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਝਿਜਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਦੀਬ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਿਰ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ ਉਹ ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਨਹੀਂ ਆਏ ਸਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਾਲਜ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਸਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭੁੱਖ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਚਾਹੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਸੱਦਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।“
ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਹਿਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਿਹਨਤਾਨੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਸੀ।
1970 ਦੀ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ: ਮਾਂ-ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਤਾਜ
ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1920 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ 1970 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਮਨਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ 19 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 29 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਚੱਲੇ। ਅੱਜ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਐੱਸ.ਸੀ.ਡੀ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਧਵਨ, ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਕਾਲਜ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਸ਼ਾਇਰਾ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੀ. ਵੀ. ਗਿਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤਤਕਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਵੀ. ਕੇ. ਆਰ. ਵੀ. ਰਾਓ ਨੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 23 ਨਵੰਬਰ 1970 ਨੂੰ ਸਾਹਿਰ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਸਾਹਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਭਾਵਪੂਰਤ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਆਪਣੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ:
“ ਮੇਰੇ ਅਜਦਾਦ ਕਾ ਵਤਨ, ਯੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਮੇਰੀ ਤਾਲੀਮ ਕਾ ਜਹਾਂ, ਯੇ ਮੁਕਾਮ
ਯਹੀਂ ਉਤਰਾ ਥਾ ਸ਼ਾਇਰ ਕਾ ਇਲਹਾਮ
ਮੇਰੇ ਬਚਪਨ ਕੀ ਦੋਸਤ ਯੇ ਗਲੀਆਂ
ਇਨ ਮੇਂ ਰੁਸਵਾ ਹੁਆ ਸ਼ਬਾਬ ਕਾ ਨਾਮ
ਮੈਂ ਜਹਾਂ ਭੀ ਰਹਾ, ਯਹੀਂ ਕਾ ਰਹਾ
ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਗਿਆ, ਇਸ ਮੁਕਾਮ ਕਾ ਨਾਮ।“…
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੰਚਾਂ ਉੱਤੇ ਪਛਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ। ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਤਾਜ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਪਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰਿਆ ਕਾਵਿ-ਤੋਹਫ਼ਾ ਮਿਲਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ-ਪੱਤਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਮੁੱਲਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਸੀ।
ਸਾਹਿਰ ਲੇਖਕ ਸਭਾ: ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗੀ ਸਾਹਿਤਕ ਚੇਤਨਾ
1970 ਦੀ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਗਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸਾਹਿਰ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਬਣਾਈ। ਇਹ ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੱਜਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਗੋਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਵੀ ਵੀ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਅਕ ਰੁਚੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।
ਸਾਹਿਰ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਯਾਦ
“ ਮੈਂ, ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਸ਼ਣ ਗੋਇਲ, ਐੱਸ.ਸੀ.ਡੀ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ 1970 ਦੀ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਕਾਲਜ ਫੇਰੀ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮਾਣ ਸਨ।“
ਸਾਹਿਰ ਦੀਆਂ 1956 ਅਤੇ 1970 ਦੀਆਂ ਫੇਰੀਆਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਕੋ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਫੇਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਚੁਣਿਆ; ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਕਵਿਤਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਰ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਪੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 46ਵੀਂ ਬਰਸੀ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰੀਏ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਦੇ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਲਈ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾਇਆ।ਇਹੀ ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ—ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਮੋਹ।
ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ :
ਕਾਲਜ ਰੋਡ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁੜ ‘ਸਾਹਿਰ ਮਾਰਗ’ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ ਸਥਿਤ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਇੱਕ ਢੁੱਕਵਾਂ ਬੁੱਤ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦਿਆਂ, ਸੰਸਥਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਸਾਹਿਰ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ’ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਗੀਚੇ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਸਾਹਿਰ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਗਾਰਡਨ’ ਰੱਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲ ਸਕੇ "
ਇਹੀ ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ—ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਮੋਹ।
-
ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਸ਼ਣ ਗੋਇਲ, ( ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਕੱਤਰ, ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭਾ ਐੱਸ.ਸੀ.ਡੀ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ
brijbgoyal@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.