1.24 ਲੱਖ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਅਧਿਐਨ: ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਵਧ ਸਕਦੈ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਹਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 8 ਫਰਵਰੀ, 2026: ਮੇਨੋਪੌਜ਼ (ਮਾਹਵਾਰੀ ਦਾ ਬੰਦ ਹੋਣਾ) ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 'ਹੌਟ ਫਲੈਸ਼ਿਜ਼' (ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ) ਅਤੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਨਵੇਂ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਖੋਜਾਂ ਯੂਕੇ ਬਾਇਓਬੈਂਕ (UK Biobank) ਦੇ ਡੇਟਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 'ਸਾਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਮੈਡੀਸਨ' (Psychological Medicine) ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵੈਲਕਮ ਟ੍ਰਸਟ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਹੈਲਥ ਐਂਡ ਕੇਅਰ ਰਿਸਰਚ (NIHR) ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
1.24 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਿਹਤ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨ ਰਿਪਲੇਸਮੈਂਟ ਥੈਰੇਪੀ (HRT) ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਸੋਚਣ-ਸ਼ਕਤੀ (Cognitive function) ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੋਜਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੈਵਿਕ ਤਬਦੀਲੀ (Biological transition) ਹੈ ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਾਕਟਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਧਿਆਨ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।
ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ (ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ (Anxiety) ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਲਈ ਡਾਕਟਰੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਕਲੀਨਿਕਲ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ (Diagnosis) ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਧੇਰੇ ਪਾਈ ਗਈ। ਲਗਾਤਾਰ ਉਦਾਸੀ, ਘਬਰਾਹਟ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਘਟਣ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਮਰ, ਆਮਦਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਾਰ ਵਰਗੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਉਹੀ ਰਹੇ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।
ਹਾਰਮੋਨ ਰਿਪਲੇਸਮੈਂਟ ਥੈਰੇਪੀ (HRT) ਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰੋਲ
HRT ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਸਵੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। HRT ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਨਰਲ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ (Psychiatrists) ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ HRT ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ HRT ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ
ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਸੌਮਨੀਆ (ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ) ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ। ਨੀਂਦ ਦਾ ਔਸਤ ਸਮਾਂ ਘਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜਾਗਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਧੀ। ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ ਮੂਡ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖਰਾਬ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਣਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ
10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਦੇ MRI ਸਕੈਨਾਂ ਨੇ ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦਿਖਾਏ ਗਏ। ਹਿਪੋਕੈਂਪਸ (Hippocampus): ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ 'ਗ੍ਰੇ ਮੈਟਰ' (Grey matter) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟਦੀ ਦੇਖੀ ਗਈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜੋ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਰੋਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਖੋਜਾਂ ਨਾਲ ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਊਰੋਲੌਜੀਕਲ (ਦਿਮਾਗੀ) ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ। ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਜਾਂਚ (Screening) ਨਿਯਮਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ 'ਅਦਿੱਖ ਬੋਝ' ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਤਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ "ਸਧਾਰਨ" ਹਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੱਸ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।
-
ਹਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਲੇਖਕ, ਸੀਨੀਅਰ ਜਰਨਲਿਸਟ (ਬਾਬੂਸ਼ਾਹੀ ਨੈੱਟਵਰਕ)
sneh.harvi@gmail.com
.......
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.