ਫੁੱਟੀ ਕੌਡੀ ਤੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਏ ਤੱਕ: ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਿਆ ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ
ਕਦੇ ਇੱਕ ਰੁਪਇਆ 192 ਪਾਈਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸੇ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡਿਜੀਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ, ਵਪਾਰ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ।
ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸ, ਵੀਹ, ਪੰਜਾਹ ਜਾਂ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੋਟ ਕੱਢ ਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਕਲਿੱਕ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਲਈ ਫੁੱਟੀ ਕੌੜੀ, ਕੌੜੀ, ਦਮੜੀ, ਪਾਈ ਅਤੇ ਢੇਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Barter System) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸਾਨ ਅਨਾਜ ਦੇ ਬਦਲੇ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਪਾਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਣ ਲੱਗੀ।
ਕੌਡੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੱਕ ਦਾ ਦੌਰ
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੌਡੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਦਰਾ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟੀ ਕੌਡੀ, ਕੌਡੀ ਦਮੜੀ, ਧੇਲਾ , ਪਾਈ, ਪੁਰਾਣਾ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਆਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਪੁਰਾਣੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ
* ਫੁੱਟੀ ਕੌਡੀ
* ਕੌਡੀਆਂ — 3 ਫੂਟੀਆਂ ਕੌਡੀਆਂ = 1 ਕੌਡੀ
* ਦਮੜੀ — 10 ਕੌਡੀਆਂ = 1 ਦਮੜੀ
* ਧੇਲਾ — 2 ਦਮੜੀਆਂ = 1 ਧੇਲਾ
* ਪਾਈ — 1 ਧੇਲਾ = 1½ ਪਾਈ
* ਪੁਰਾਣਾ ਪੈਸਾ — 3 ਪਾਈਆਂ = 1 ਪੈਸਾ
* ਆਨਾ — 4 ਪੁਰਾਣੇ ਪੈਸੇ = 1 ਆਨਾ
* ਰੁਪਇਆ — 16 ਆਨੇ = 1 ਰੁਪਇਆ
ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ 16 ਆਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਆਨਾ ਚਾਰ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੈਸਾ ਤਿੰਨ ਪਾਈਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ 16 ਆਨੇ, 64 ਪੁਰਾਣੇ ਪੈਸੇ ਜਾਂ 192 ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਆਮ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਰੁਪਏ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ
ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਪਏ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 1540 ਤੋਂ 1545 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਰੁਪੀਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਲਗਭਗ 178 ਗ੍ਰੇਨ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮੁਦਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਪਾਰ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਰਥਿਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਮਿਲੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਰੂਪ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਨੂੰ 16 ਆਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਅੱਧਾ ਰੁਪਇਆ ਅੱਠ ਆਨੇ, ਚੌਥਾਈ ਰੁਪਇਆ ਚਾਰ ਆਨੇ ਅਤੇ ਦੋ ਆਨੇ, ਇੱਕ ਆਨਾ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਆਨਾ ਵਰਗੇ ਸਿੱਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ।
ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ
15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪੁਰਾਣੀ ਮੁਦਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਪਰ 15 ਅਗਸਤ 1950 ਨੂੰ ਗਣਰਾਜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਕਾ ਲੜੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਸ਼ੋਕ ਸਤੰਭ ਦਾ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ। ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਉੱਤੇ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਬੱਲੀਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਣ ਲੱਗੇ।
1955 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲਾ ਅਤੇ 1957 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਮੁਦਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1955 ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਕਾ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਮਲਵ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Decimal System) ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1957 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਨੂੰ 16 ਆਨਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ 100 ਪੈਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ--
* 1 ਰੁਪਇਆ = 100 ਨਵੇਂ ਪੈਸੇ
* 50 ਪੈਸੇ = ਅੱਧਾ ਰੁਪਇਆ
* 25 ਪੈਸੇ = ਚੌਥਾਈ ਰੁਪਇਆ
* 10 ਪੈਸੇ = ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ
* 5 ਪੈਸੇ = ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਦਾ ਵੀਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪੈਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਨਵੀਂ ਇਕਾਈ ਨੂੰ 'ਨਵਾਂ ਪੈਸਾ' (Naya Paisa) ਕਿਹਾ ਗਿਆ। 1 ਜੂਨ 1964 ਤੋਂ 'ਨਵਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਆਨਾ-ਪਾਈ ਵਾਲੇ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਥਾਂ ਸੌ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸੌਖੀ ਗਿਣਤੀ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਇਹ ਸੁਧਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ।
ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੱਕ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇੱਕ, ਦੋ, ਪੰਜ, ਦਸ, ਵੀਹ, ਪੰਜਾਹ, ਸੌ, ਪੰਜ ਸੌ ਅਤੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ( ਜੋ ਅੱਜ ਕੱਲ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ) ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਨੋਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਟਰਮਾਰਕ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਧਾਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਭਾਰਤੀ ਨੋਟਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਧਾਤਾਂ, ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟ ਨੂੰ 2023 ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ।
ਹੁਣ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ, ਮੋਬਾਈਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਦਰਾ
21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਨੋਟ ਰੱਖ ਕੇ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
UPI (ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਪੇਮੈਂਟਸ ਇੰਟਰਫੇਸ) ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਛੋਟੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਤੱਕ QR ਕੋਡ ਰਾਹੀਂ ਭੁਗਤਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਏ (e₹) ਦੀ ਪਾਇਲਟ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਡਿਜੀਟਲ ਮੁਦਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਭੌਤਿਕ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਬਾਈਲ ਬੈਂਕਿੰਗ ਜਾਂ UPI ਵਰਗਾ ਭੁਗਤਾਨ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਹੁਣ ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਕੌਡੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਬਦਲਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ
ਭਾਰਤੀ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਇਹ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੋਚ, ਵਪਾਰਕ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵੀ ਬਦਲੀ ਹੈ।
ਕਦੇ ਲੋਕ ਫੁੱਟੀ ਕੌਡੀ ਅਤੇ ਦਮੜੀ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਆਨਾ ਅਤੇ ਪਾਈ ਦਾ ਦੌਰ ਆਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ 100 ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਾਗੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਏ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ।
ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਫੁੱਟੀ ਕੌਡੀ, ਦਮੜੀ, ਧੇਲਾ ਅਤੇ ਆਨਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਦੇਖੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਇਹ ਇਕਾਈਆਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫੁੱਟੀ ਕੌਡੀ ਤੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਦਰਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਹਿਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
-
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ , writer
bhangoo1164@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.