ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ : ‘‘ਦੁਖੁ ਦਾਰੂ ਸੁਖੁ ਰੋਗੁ ਭਇਆ ਜਾ ਸੁਖੁ ਤਾਮਿ ਨ ਹੋਈ’’
"Suffering is the medicine, and pleasure is the disease."
-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ-
ਔਕਲੈਂਡ, 18 ਜਨਵਰੀ 2026: -ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ‘ਦੁਖੁ ਦਾਰੂ ਸੁਖੁ ਰੋਗੁ ਭਇਆ ਜਾ ਸੁਖੁ ਤਾਮਿ ਨ ਹੋਈ’ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਹੈ।
1. ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ (Philosophical Analysis)
ਇਸ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਦੁੱਖ’ ਅਤੇ ‘ਸੁੱਖ’ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਭੱਜਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ:
ਦੁਖੁ ਦਾਰੂ (Suffering as Medicine): ਦੁੱਖ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ (Limitations) ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਹੰਕਾਰ (Ego) ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਇੱਕ ’ਦਾਰੂ’ (ਦਵਾਈ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਵੇਸਲੇਪਣ ਦੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖੁ ਰੋਗੁ (Pleasure as Disease): ਸੰਸਾਰਕ ਸੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਇੰਨਾ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ’ਹਉਮੈ’ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ’ਰੋਗ’ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੱਖ ਹੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ (ਅਸਲ ਤੰਦਰੁਸਤੀ) ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
2. ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ (Relevance in Modern Era)
ਅੱਜ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੁਕ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ:
ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ (Mental Health): ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਹਰ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ (Toxic Positivity) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਕ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ (Resilient) ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ: ਅਜੋਕੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਸੁੱਖ ਇੰਨੇ ਵੱਧ ਗਏ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ AC, ਲਗਜ਼ਰੀ ਕਾਰਾਂ, ਫਾਸਟ ਫੂਡ) ਕਿ ਇਹ ਸੁੱਖ ਹੀ ਹੁਣ ‘ਰੋਗ’ (ਸ਼ੂਗਰ, ਮੋਟਾਪਾ, ਆਲਸ) ਬਣ ਗਏ ਹਨ।
3. ਉਦਾਹਰਨਾਂ (Examples)
ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਮੈਦਾਨ: ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਜਦੋਂ ਸਖ਼ਤ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦੇ ‘ਦੁੱਖ’ (ਥਕਾਵਟ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ) ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਰਦ ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਦਵਾਈ (ਦਾਰੂ) ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਾਮ (ਸੁੱਖ) ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।
ਸਿੱਖਿਆ (Education): ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋ ਰਾਤਾਂ ਜਾਗ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ (ਦੁੱਖ) ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ (ਸੁੱਖ) ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਉਹ ਸੁੱਖ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਰੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਕਨਾਲੋਜੀ: ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖੁਸ਼ੀ (Instant Gratification/Dopamine Hit) ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੁੱਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਕੱਲਾਪਣ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ (Attention Deficit) ਵਰਗੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ‘ਕੁਦਰਤ’ (ਨਿਯਮਾਵਲੀ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਬ ਰਹੱਸ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ:
ਬਿਪਤਾ ਇਲਾਜ ਕਿਵੇਂ? (Suffering as Medicine): ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ’ਤੇ ਬਿਪਤਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੋਗਾਂ (ਵਿਕਾਰਾਂ) ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕੜਵੀ ਦਵਾਈ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਗ ਕੱਟਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ‘ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ’ (ਹਉਮੈ, ਵਿਕਾਰ) ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੁੱਖ ਰੋਗ ਕਿਵੇਂ? (Pleasure as Disease): ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਵੇਸਲਾ (Careless) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਅਸਲ ਸੱਚ) ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ’ਰੋਗ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੌਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਮਿਸਾਲ: ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ (ਦੁੱਖ) ਵਿੱਚ ਤਪਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਲੋਹਾ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਿਆ ਰਹੇ (ਸੁੱਖ), ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਾਲ (ਰੋਗ) ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ: ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤ, ਪਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਭੁੱਲ ਕੇ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੁਸੀਬਤ (ਦੁੱਖ) ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡੀਆਂ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ (ਦਾਰੂ) ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Post-Traumatic Growth
Post-Traumatic Growth (PTG) ਜਾਂ ‘ਸਦਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕਾਸ’ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਈ ਜੀਵਨ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ (Resilience) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਕੁਝ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Post-Traumatic Growth (PTG) ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਹਾਦਸੇ, ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ PTG ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ:
ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਦਰ (Appreciation of Life): ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪਲ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ।
ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ (Relationships): ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ।
ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (New Possibilities): ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਜਾਂ ਕਰੀਅਰ ਵੱਲ ਵਧਣਾ।
ਨਿੱਜੀ ਤਾਕਤ (Personal Strength): ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਕਿ "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।"
ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀ (Spiritual Change): ਜੀਵਨ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ।
ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ (Case Study): ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਅਧਿਐਨ (Case Study) ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਵੇਰਵਾ: ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਇਆ ਸੀ।
-
ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ, reporter
hsbasiala25@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.