ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ: 108 ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਭੇਤ—ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੇਡ
ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ-
ਔਕਲੈਂਡ, 21 ਫਰਵਰੀ 2026:- ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਲੱਗੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅੱਗੇ 108 ਲੱਗਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਂ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਭੁਲੇਖੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕੀ, ਆਓ ਜਾਣੀਏ:
ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ
ਦੁਨੀਆ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲੇ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹੇ, ਇੱਕ ਅੰਕ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੈਂਠ ਜਮਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈ—ਉਹ ਹੈ 108। ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੈਲਕੁਲੇਟਰਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਉਹ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਦੇ 108 ਮਣਕੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰੀ, ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ Cosmic Math (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਣਿਤ) ਹੈ। 108 ਨੂੰ ‘ਪੂਰਨਤਾ’ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ 1 ਨੂੰ (ਪਰਮਾਤਮਾ/ਇਕਾਈ), 0 ਨੂੰ (ਖ਼ਾਲੀਪਣ/ਸ਼ੂਨਿਆ) ਅਤੇ 8 ਨੂੰ (ਅਨੰਤ/Infinity) ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੇਡ
ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖੋਂ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ 108 ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦਾ ਹੈ:
-
ਸੂਰਜ ਦਾ ਵਿਆਸ (Diameter): ਸੂਰਜ ਦਾ ਵਿਆਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਆਸ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 108 ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ।
-
ਦੂਰੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ: ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਦੂਰੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਸ ਦਾ 108 ਗੁਣਾ ਹੈ।
-
ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਸਬੰਧ: ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਵੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 108 ਗੁਣਾ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕੋ ਅਕਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਣਿਤ: ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਗਣਨਾਵਾਂ
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੁਲਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ (Astronomy) ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ 108 ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਇੱਕ ‘ਜਾਦੂਈ ਅਨੁਪਾਤ’ (Ratio) ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:
-
ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ: ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਲਗਭਗ 149.6 ਮਿਲੀਅਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਆਸ (Diameter) ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ (ਲਗਭਗ 1.39 ਮਿਲੀਅਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ), ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 108 ਗੁਣਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
-
ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਦੂਰੀ: ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਔਸਤ ਦੂਰੀ 384,400 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਸ (3,474 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 108 ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
-
ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਕਾਰ: ਸੂਰਜ ਦਾ ਵਿਆਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਆਸ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 108 ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਦਰ 108 ਧਰਤੀਆਂ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਲਾ ਦੇ ਮਣਕੇ ਤੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ
"108 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਰੱਬ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁੰਜੀ!"
ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ 108 ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਹੈ:
-
ਮਾਲਾ ਦਾ ਜਾਪ: ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਦੇ 108 ਮਣਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ 27 ਨਕਸ਼ੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ 4 ਚਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ($27 \times 4 = 108$), ਜੋ ਪੂਰੇ ਅਕਾਸ਼ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
-
ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਰਮ ਸਥਾਨ: ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 108 ‘ਮਰਮ’ (ਊਰਜਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
-
ਸ੍ਰੀ ਚੱਕਰ: ਪਵਿੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ 54 ਮਰਮ ਸਥਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣ (ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ 108 ਬਣਦੇ ਹਨ।
-
ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਹ: ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਇਨਸਾਨ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 21,600 ਵਾਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ (ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ) ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਏ ਤਾਂ 10,800 ਸਾਹ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮਾਲਾ ਦੇ 108 ਮਣਕੇ ਇਸੇ ‘ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ’ ਦਾ 100ਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
-
ਕੋਣਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ: ਇੱਕ ਪੰਜਭੁਜ (Pentagon) ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੋਣ (Interior Angle) 108 ਡਿਗਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਇਸੇ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਚਾਲ: ਨੌਂ (9) ਦਾ ਅੰਕੜਾ
ਗਣਿਤ (Math) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੀ 108 ਬੜਾ ਕਮਾਲ ਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ 108 ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜੀਏ ($1+0+8$), ਤਾਂ ਉੱਤਰ 9 ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 9 ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ’ ਅੰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 9 ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਕ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੋ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹਮੇਸ਼ਾ 9 ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਅੰਕ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ 108 ਅੰਕ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ 108 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਭਰਮਾਂ (Superstitions) ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ:
-
ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ: ਮਾਲਾ (ਸਿਮਰਨਾ) ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ 108 ਮਣਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ।
-
ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬੰਦਗੀ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ (1) ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ਾਲੀਪਣ (0) ਅਤੇ ਅਨੰਤ (8) ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
-
ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅੱਗੇ ‘ਸ੍ਰੀ 108’ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਡਿਗਰੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।
-
ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੇ ਨੌਂ ਨਿਧਾਂ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ‘ਇੱਕ’ (1) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 108 ਦਾ ਜੋੜ 9 ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ‘ਨੌ ਨਿਧਾਂ’ (ਨੌਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ) ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਮ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਟਾ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ 108 ਨੂੰ ਕੋਈ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Click to Follow Babushahi Facebook page →